In de week na kerst leerde heel Nederland waar de gemeente Wijdemeren ligt. De gemeente waar ik woon. Onder de rook van Amsterdam bekend geworden door de boodschappen-affaire. Voor wie het verhaal ondanks al het tumult niet meekreeg: een dame met een bijstandsuitkering kreeg steun van haar moeder in de vorm van boodschappen. Volgens de regels van de bijstand en de participatiewet had zij onrechtmatig gehandeld door deze steun niet te melden. Het gevolg was een vordering van meer dan € 7.000,-. De rechter oordeelde dat de gemeente juist had gehandeld door dit bedrag te eisen. En toch ontstond er beweging. Eindelijk. En al rap verschenen er aanvullende verhalen over mensen die klem waren gezet door de strenge regels van de participatiewet. De man uit Haarlem die met een bijstandsuitkering € 360,- leende van een vriend om een deurwaarder af te betalen. De moeder uit Nijmegen die zakgeld geeft aan haar volwassen zoons. En de man uit Rotterdam die boodschappen deed voor zijn vriendin en bij wij de voorgeschoten bedragen werden aangemerkt als inkomsten. Kamerfracties stelden vragen en de Christen Unie schreef in anderhalve week een initiatiefwet om de wettelijke verplichting voor gemeenten om in dit soort situaties een boete op te leggen af te schaffen.

De ophef was groot en er lijkt een kentering te komen in het denken. Rob Wijnberg schrijft terecht in een beschouwende column: ‘Eerst op hoge toon ‘zero tolerance’ eisen en je een paar jaar later verbijsterd afvragen waar ‘de menselijke maat’ is gebleven’. Hij analyseert dat de collectieve verontwaardiging onder meer toegeschreven kan worden aan wat hij noemt de goudvisjournalistiek. Hiermee bedoelt hij de rondedans die politici en commentatoren in samenspel uitvoeren: verbolgenheid over het ene incidenten wordt opgevolgd over verbolgenheid over het volgende incident. De analyse hoe het eerste incident tot stand kwam en hoe deze aangepakt moet worden, verdwijnt al snel in de coulissen omdat het volgende incident de aandacht krijgt.

De beschouwing van Wijnberg overtuigt en stemt somber. En toch voel ik ergens ook optimisme. Dat een groot deel van Nederland de gemeente Wijdemeren kent, komt niet door de specifieke manier waarop daar de participatiewet wordt uitgevoerd. De reeks van reacties laat zien dat overal in Nederland mensen vastlopen in deze wet. Wijdemeren en de participatiewet kwamen als duo in de spotlight te staan door het momentum (vlak na kerst) maar vooral door het persoonlijke (een moeder die haar dochter steunt). In 2017 wonnen de makers van de documentaire schuldig een reeks aan prijzen. De grote kracht van die documentaire zat ook in het persoonlijke. Denk aan Dennis van de dierenwinkel en Ditte in gevecht met het UWV. Alom leeft de vrees dat de impact van de coronacrisis gaat doorwerken in een golf van armoede en schulden. De vraag is hoe we dat gaan opvangen. De drie pijlers van Quiet, vertellen, verzachten en versterken, kunnen ons daarbij op weg helpen. In de context van de verkiezingen en de alom gevoelde schaamte over de toeslagenaffaire lijkt er een momentum te zijn. Dit het moment om door te gaan met het vertellen van verhalen. Vertellen hoe groot de puzzel is om rond te komen van een bijstandsuitkering. Vertellen onder welke omstandigheden het budget echt niet sluitend is te krijgen. Vertellen hoe ontzettend ver de inlichtingenplicht van de participatiewet gaat. Vertellen waarom we ons elke dag moeten blijven inzetten om de armoede in Nederland aan te pakken.